4857 Sayılı İş Kanunu — Çalışma Süresi, Fazla Çalışma ve Tatil Hükümleri (m.63–76)

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit biçimde bölüştürülür. Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, haftanın çalışılan günlerine günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı biçimde dağıtılabilir (denkleştirme). Bu hâlde iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşamaz. Toplu iş sözleşmeleriyle denkleştirme süresi dört aya kadar artırılabilir. 2026 itibarıyla denkleştirme uygulaması yazılı anlaşmaya dayandırılmalıdır; aksi hâlde fazla çalışma ücreti doğar.

Madenlerde, taş ocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve buralardan çıkmaları için gereken süreler; işçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri hâlinde yolda geçen süreler; işçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir hâlde bulunmakla birlikte çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek geçirdiği süreler çalışma süresinden sayılır.

Günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanmak suretiyle işçilere; 4 saate kadar olan işlerde 15 dakika, 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar olan işlerde yarım saat, 7,5 saatten fazla olan işlerde 1 saat ara dinlenmesi verilir. Bu süreler asgari olup sözleşmelerle artırılabilir; ancak çalışma süresinden sayılmaz. İşçiye kullanımı serbest olan bu ara dinlenmesinde işyerini terk hakkı tanınmalıdır.

Çalışma hayatında 'gece' en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla 11 saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Gündüz çalışması yerine gece çalışmasına döndürülen işçiler en az 2 gün önceden haberdar edilmeli, bu değişiklik yazılı kayıt altına alınmalıdır. Kadın işçilere, gebe, yeni doğum yapmış ve emziren çalışanlara gece çalışması konusunda özel koruma hükümleri uygulanır.

Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmalar için geçerlidir. Her bir fazla çalışma saatine ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Denkleştirme esasının uygulandığı hâllerde işçinin haftalık ortalama çalışma süresini 45 saatin üzerinde olmamak koşuluyla bazı haftalarda toplam 45 saati aşan çalışmaları fazla çalışma sayılmaz. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı serbest zaman olarak (serbest zaman) kullanabilir. Fazla çalışma yılda 270 saatten fazla olamaz.

Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde, işçilere tatil gününden önce 63. madde hükümlerine göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme (hafta tatili) verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Hafta tatilinde çalışan işçiye o gün için bir günlük ücretine ek olarak bir günlük ücret daha ödenir.

Bu Kanun kapsamındaki işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa o günün ücreti tam olarak ödenir. Söz konusu günlerde çalışmaları hâlinde ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti ödenir. Ulusal bayram ve genel tatil günleri Kanun'un 44. maddesi çerçevesinde belirlenmekte olup 2026 yılında yürürlükteki tatil günleri listesi değişmemiştir.

İşyerinde işe başladığı günden itibaren deneme süresi de dahil olmak üzere en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir. İzin süreleri en az şu şekildedir: 1-5 yıl (5 yıl dahil) çalışanlara 14 gün; 5-15 yıl (15 yıl dahil) çalışanlara 20 gün; 15 yıldan fazla çalışanlara 26 gün. 18 yaşından küçük ve 50 yaşından büyük işçilere en az 20 gün yıllık ücretli izin verilir. Bu süreler sözleşmelerle artırılabilir; kısaltılamaz. 2026 yılı için Yargıtay, izin alacağının hesabında fesih tarihindeki son çıplak günlük brüt ücretin esas alınması gerektiğini sürdürmektedir.