İş Kanunu – Fazla Çalışma ve Denkleştirme (Madde 41–46)

Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi bu hakkını altı ay zarfında ve çalışma süreleri içinde kullanır. Her yıl en fazla iki yüz yetmiş saat fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma yapılması için işçinin yazılı onayının alınması gerekir. 2026 brüt asgari ücret 33.030 TL; saatlik asgari ücret 146,80 TL (33.030÷225); fazla mesai saatlik ücreti 220,20 TL olarak hesaplanır.

Gerek bir arıza sırasında, gerekse bir arızanın mümkün görülmesi hâlinde ya da makineler için hemen yapılması zorunlu acele işlerde yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında işin sürekliliğini sağlamak için gerekli olan fazla çalışma zorunlu fazla çalışmadır. Bu tür fazla çalışma için işçinin onayı aranmaz. Zorunlu fazla çalışma da 41. maddedeki ücret esaslarına göre ödenir. Bu madde kapsamındaki durum ortadan kalktıktan sonra normal çalışma düzenine dönülmesi zorunludur; zorunluluk devam ettiği sürece çalışma yapılabilir.

Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla çalışmaya gerek duyulması hâlinde işçilerin bu yoldaki yazılı ya da sözlü isteklerini reddetmeleri mümkün değildir. Bu çalışmalar 41. madde uyarınca ücretlendirilir. Olağanüstü hâl uygulamaları, ancak yetkili makamların kararıyla başlar ve biterken işçi sağlığı ve iş güvenliği koşulları her hâlükârda korunmak zorundadır.

Sağlık kuralları bakımından günde ancak yedi buçuk saat ve daha az çalışılması gereken işlerde fazla çalışma yaptırılamaz. İş Kanunu'nun 63. maddesi kapsamındaki yeraltı işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Gebe, yeni doğum yapmış ve emziren kadın işçiler ile bedensel veya zihinsel yetersizliği bulunan çalışanlar da fazla çalışmadan muaf tutulmak zorundadır. 18 yaşından küçük işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi iş günlerinde günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekillerde dağıtılabilir. Bu hâlde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir. Bu esasa göre belirlenen çalışma sürelerini aşan süreler fazla çalışma sayılır. Denkleştirme uygulaması yapılan işyerlerinde işçinin aylık toplam çalışma süresinin hesabında Haftalık 45 saat esası geçerliliğini korur.

Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde, işçilere tatil gününden önce 63. maddeye göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme (hafta tatili) verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Hafta tatilinde çalışan işçiye normal günlük ücretine ilave olarak bir günlük ücret daha ödenir. 2026 brüt asgari ücret 33.030 TL olup hafta tatili ücreti bu tutar üzerinden hesaplanmaktadır.