İş Kanunu — Fazla Çalışma Ücreti, Sınırı ve İzin Hakkı (m.41-43)

Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır. 63. madde hükmüne göre denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla, bazı haftalarda toplam kırkbeş saatin üzerinde çalışılması durumunda bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır. Fazla sürelerle çalışmada, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmaksızın kullanır. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.

Aşağıda sayılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz: a) İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile belirlenen süreli veya süresiz iş sözleşmesiyle çalışan sağlık personeli; b) On sekiz yaşını doldurmamış işçiler; c) İş sözleşmesinde fazla çalışma onayı bulunmayan işçiler. Fazla çalışma için işçinin yazılı onayının alınması zorunludur; onay yıllık olarak alınabilir. Fazla çalışma isteğe bağlı olup işçinin reddetmesi başlı başına fesih nedeni oluşturmaz. Yargıtay içtihadı uyarınca, sözleşme veya eki belgede genel onay (blanket consent) yer alsa da belirli bir döneme ait somut fazla çalışmanın varlığının bağımsız olarak ispat edilmesi gerekmektedir; soyut onay, ödeme yapılmadan hizmet alınmasını meşrulaştırmaz.

Zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışmalarda, işçinin yazılı onayı aranmaz; ancak zorunluluk halinin varlığı ve süresi işveren tarafından belgelenmelidir. Zorunlu neden sayılan hâller şunlardır: a) Zorlayıcı nedenler (yangın, deprem, sel gibi beklenmedik olaylar); b) İşyerini etkileyen bir olayın ortaya çıkması (arıza, kaza gibi); c) Acele siparişlerin teslimi için kaçınılmaz zorunluluk. Zorunlu fazla çalışma için de günlük ve yıllık üst sınırlar uygulanır; haftalık 45 saatlik eşiğin aşılması durumunda %50 zam geçerliliğini korur. Uygulama notu: 2026 itibarıyla haftalık 45 saatlik fazla mesai sınırı brüt asgari ücret bazında hesaplandığında, her fazla çalışma saati için ödenecek minimum ücret yaklaşık 55,05 TL + %50 zam = 82,58 TL'dir (33.030 TL ÷ 30 gün ÷ 7,5 saat = 147,25 TL/saat; %50 zam ile 220,88 TL/saat). Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Dairesi kararlarında istikrar kazanan görüşe göre işveren kayıtlarının yokluğunda tanık beyanı esas alınarak tahmini hesaplama yaptırılabilir; ancak bilirkişi, hesaplamada makul bir hakkaniyet indirimi uygular. Fazla mesai alacaklarında beş yıllık zamanaşımı uygulanır (TBK m.147). 2026 brüt asgari ücret 33.030 TL; kıdem tazminatı tavanı 53.919,68 TL; SGK işveren prim payı %21,75.