İş Kanunu — Fazla Çalışma ve Karşılığı (Madde 41–43)

Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır. 63 üncü madde hükmüne göre denkleştirme esasının uygulandığı hâllerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla, bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır. Fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmaksızın kullanır. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz. Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların ne şekilde uygulanacağı çıkarılacak yönetmelikte gösterilir.

2026 yılında asgari ücret üzerinden çalışan bir işçi için saatlik brüt ücret: 33.030 TL ÷ 225 saat (aylık) = yaklaşık 146,80 TL/saat. Fazla çalışma ücreti: 146,80 × 1,50 = 220,20 TL/saat. Fazla sürelerle çalışma (45 saate kadar, sözleşmeyle belirlenen düşük haftalık süreyi aşan kısım): 146,80 × 1,25 = 183,50 TL/saat. Yıllık azami fazla çalışma: 270 saat. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi yerleşik içtihadı uyarınca: (1) İşçinin imzaladığı bordrolarda fazla mesai kalemi yoksa imza yalnızca çıplak ücretin ödendiğine dair makbuz sayılır, fazla mesai alacağından feragat anlamı taşımaz. (2) Puantaj kayıtlarını sunmayan işveren, ispat yükünü üstlenir. (3) Parça başı (akort) ücret sistemi fazla mesai yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. (4) Gece çalışması (22:00–06:00 arası) fazla mesai sayılmamakla birlikte günlük 7,5 saati ve haftalık 45 saati aşıyorsa ayrıca fazla mesai ücreti doğar. SGK işveren prim payı %21,75 olup fazla mesai ödemeleri de prim matrahına dahildir.

Zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışmalarda işçinin onayı aranmaz. Zorunlu nedenler şunlardır: a) Bir arıza sırasında, arızanın giderilmesi ve işyerindeki araç, gereç, makine ve tesisatın tamirine ilişkin işler için gerekli olduğu hâllerde; b) İşyerinin mevcut üretim kapasitesinin artırılmasını gerektiren olağanüstü talep artışları hâlinde; c) İşin, işçinin sağlığını veya işyerinin güvenliğini korumak ya da olağanüstü bir durum ile afet tehlikesini önlemek ya da gidermek amacıyla yapılmasının zorunlu olduğu hâllerde. Bu hâllerde fazla çalışma için işçinin onayı aranmaz ve 270 saatlik yıllık üst sınır uygulanmaz; ancak fazla çalışma ücreti (%50 zam) ödenmesi zorunluluğu devam eder.

Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Cumhurbaşkanı günde on saati aşmamak üzere, işçileri fazla çalıştırmaya yetkili kılabilir. Bu hâllerde fazla çalışma ücreti %50 zamlı ücret esasına göre ödenir; 270 saatlik yıllık sınır uygulanmaz.

1) İşveren fazla mesai yaptırmadan önce işçiden yazılı onay almak zorunda mı? Evet, zorunlu nedenler (m.42) dışında yıllık yazılı onay şarttır; onaysız yaptırılan fazla mesai için işçi ücret talep edebilir. 2) Fazla mesai ücreti ne zaman ödenir? En geç ait olduğu ay bordrosunda ödenmelidir. Gecikmeli ödemede mevduat faizi işler. 3) Serbest zaman hakkı ne zaman kullanılır? İşçi, 6 ay içinde çalışma saatleri içinde ve ücretinde kesinti olmaksızın kullanabilir; işveren bu hakkı reddedemez. 4) Parça başı çalışıyorum, fazla mesai alabilir miyim? Evet. Yargıtay, akort/parça başı sisteminin fazla mesai yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını açıkça hükmetmiştir (Yargıtay 9. HD 2026/1123). 5) 270 saati aşan fazla mesai yaptırılırsa ne olur? İşveren idari para cezasına çarptırılır; ayrıca aşan kısım için de ücret ödenmesi gerekir. 6) 2026 yılında asgari ücretli için saatlik fazla mesai ücreti ne kadar? 33.030 TL ÷ 225 × 1,50 = yaklaşık 220,20 TL brüt/saat.