İş Kanunu — Fazla Çalışma: Tanım, Ücret Hesabı ve Yıllık Sınır (m.41-42-43)

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi; fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlamakta ve bu çalışmaların her saati için normal çalışma ücretinin <strong>%50 zamlı</strong> ödeneceğini hüküm altına almaktadır. Yani fazla çalışma ücret katsayısı 1,5'tir. Gece döneminde yapılan fazla çalışmalarda ise bu oran %75 zamlıya çıkar. Fazla çalışma ancak işçinin yazılı onayıyla ya da toplu iş sözleşmesindeki hüküm çerçevesinde yaptırılabilir; işçinin onayı alınmadan yapılan fazla çalışmaya dayalı ücret talebi işveren tarafından reddedilemez; ancak işçinin onay vermeden yaptığı fazla çalışmayı talep etmesi güçleşebilir. Yargıtay 9. ve 22. Hukuk Daireleri'nin yerleşik içtihadı uyarınca fazla çalışmanın ispatında bordro kayıtları, puantaj cetvelleri ve tanık beyanları birlikte değerlendirilir; işverenin puantaj tutmaması hâlinde ispat yükü işverene geçer ve işçinin tanık beyanı belirleyici hâle gelebilir. Fazla çalışma alacağında zamanaşımı 5 yıldır; sözleşme devam ederken bu süre işlemez. 2026 brüt asgari ücret 33.030 TL; kıdem tazminatı tavanı 53.919,68 TL; SGK işveren prim payı %21,75.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 42. maddesi; fazla çalışmanın yılda en fazla <strong>270 saat</strong> ile sınırlı olduğunu düzenlemektedir. Bu 270 saatlik sınır mutlak bir üst sınır olup herhangi bir sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle aşılamaz. İşveren, her yıl başında işçilerden fazla çalışma onayını yazılı olarak almak zorundadır; bireysel iş sözleşmesine konulan tek seferlik onay hükmü yeterli sayılmaktadır; ancak onayın her yıl yenilenmesi iyi uygulama olarak tavsiye edilmektedir. Madde aynı zamanda zorunlu fazla çalışma durumlarını (olağanüstü haller, doğal afet, yangın gibi) ayrıca düzenlemekte; bu durumlarda 270 saatlik sınırın aşılabileceğini öngörmektedir. Yargıtay içtihadı, 270 saatlik sınırın aşılmasını işçi lehine haklı fesih nedenlerinden biri olarak değerlendirmekte; sınırı aşan işçi kıdem tazminatı alarak iş sözleşmesini feshedebilmektedir. İşverenin yılda 270 saati aşacak biçimde fazla çalışma yaptırması, işçi başına idari para cezasına da yol açabilir. 2026 brüt asgari ücret 33.030 TL; kıdem tazminatı tavanı 53.919,68 TL; SGK işveren prim payı %21,75.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 43. maddesi; fazla çalışma veya fazla süreli çalışma yapan işçiye, dilerse fazla çalışma ücreti yerine <strong>serbest zaman</strong> kullanma seçeneği tanımaktadır. İşçi bu tercihini kullanırsa her bir fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika (1,5 saat) serbest zaman hakkı doğmaktadır. Serbest zaman hakkı, işçinin talebi üzerine 6 ay içinde işveren tarafından kullandırılmak zorundadır; süre içinde kullandırılmayan serbest zaman ücreti ödenmek zorundadır. Serbest zaman; çalışma süresinden sayılır, yıllık izinden düşülemez ve işçinin isteği dışında parçalara bölünemez. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi; serbest zaman talebinin işçi tarafından yazılı olarak yapılması gerektiğini ve işverenin 6 aylık süre içinde kullandırmaması hâlinde 1,5 saat × saat ücretini ödemekle yükümlü olduğunu içtihat etmektedir. Serbest zaman seçeneği yalnızca yasal fazla çalışma sınırı (270 saat) içinde kalan çalışmalar için geçerlidir; sınırı aşan çalışmalar için her hâlükarda ücret ödenmesi gerekir. 2026 brüt asgari ücret 33.030 TL; kıdem tazminatı tavanı 53.919,68 TL; SGK işveren prim payı %21,75.