6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu — Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt

Bu Kanunda geçen 'işçi sendikası', aynı işkolunda en az yedi işçinin bir araya gelerek oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluşu; 'işveren sendikası' ise birden fazla işverenin oluşturduğu ve toplu iş sözleşmesi yapma, üyelerini temsil etme yetkisine sahip kuruluşu ifade eder. 'Toplu iş sözleşmesi', bir veya birden fazla işçi sendikası ile bir ya da birden fazla işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren ya da işverenler arasında yapılan iş sözleşmelerinin koşullarını ve tarafların karşılıklı hak ve borçlarını düzenleyen sözleşmeyi ifade eder. Türkiye, 20 işkoluna ayrılmış olup her sendika yalnızca kendi işkolunda faaliyet gösterebilir.

İşveren, bir işçinin sendikaya üye olması veya olmaması, sendika faaliyetlerine katılması ya da katılmaması nedeniyle işçiyi işten çıkaramaz, farklı çalışma koşulları uygulayamaz ve bu gerekçeyle herhangi bir yaptırım uygulayamaz. Aksi hâlde işçi, yargı yoluyla işe iadeyi talep edebileceği gibi sendikal nedenle fesih halinde en az bir yıllık ücret tutarında sendikal tazminat da talep edebilir. Sendikal tazminat ile iş güvencesi tazminatı birlikte istenemeyeceği gibi sendikal tazminat kötüniyet tazminatıyla da birlikte istenemez; bunlardan yalnızca biri seçilebilir. Sendikal güvence, iş güvencesi kapsamı dışındaki işçilere de uygulanır; 30 işçi ve 6 aylık kıdem koşulu aranmaz.

Bir işyeri ya da işletmede toplu iş sözleşmesi yapabilmek için, sendikanın ilgili işkolunda çalışan işçilerin yüzde birini üye olarak kaydetmiş bulunması (işkolu barajı) ve ayrıca o işyeri ya da işletmede çalışan işçilerin yüzde ellisinden fazlasını temsil etmesi (işyeri çoğunluğu) gerekmektedir. Kamu işyerlerinde işkolu barajı uygulanmaz. Yetki tespiti Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yapılır; tespite itiraz iş mahkemesinde görülür. Yetki belgesinin alınmasından itibaren otuz gün içinde toplu görüşme başlatılmazsa yetki belgesi geçersiz sayılır.

Toplu iş sözleşmeleri en az bir, en fazla üç yıl için yapılır. Sözleşme süresi geçmeden tarafların anlaşması hâlinde kısaltılabilir ya da uzatılabilir. Toplu iş sözleşmesi, akdedildiği tarihte işyerinde çalışmakta olan sendika üyelerini derhal; sonradan işe giren ve sendikaya üye olan işçileri ise üyelik tarihinden itibaren kapsar. Sendika üyesi olmayan işçiler, dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir; yararlandırma kararı sendikanın yetkisindedir.

Grev; işçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun kararına uyarak işi bırakmalarıdır. Anayasa'nın 54. maddesiyle güvence altına alınan bu hak, yalnızca toplu iş sözleşmesi görüşmeleri çerçevesinde ve yasal usule uygun biçimde kullanılabilir. Siyasi amaçlı genel grev ve dayanışma grevleri yasaldışı kabul edilir; bu grevlere katılan işçilerin iş sözleşmeleri işverence haklı nedenle feshedilebilir.

Yasal grev kararının uygulamaya konulduğu tarihten itibaren, greve katılan işçilerin iş sözleşmeleri askıya alınır; bu süre zarfında ücret ve diğer haklar ödenmez. Ancak işveren, grev süresince greve katılan işçilerin iş sözleşmesini feshedemez; aksi hâl feshin geçersizliğine ve işe iadeye zemin hazırlar. Grev bitiminde işçiler göreve iade edilmek zorundadır. Grev süresince kıdem tazminatına esas süre işlemez; grev süresi hizmet süresine dahil edilmez. Lokavt kararının yasal yollara uygun şekilde alınması hâlinde ise işverenin ücret ödeme yükümlülüğü de askıya alınmaktadır.